Azərbaycanda ictimai nəqliyyat: İnkişaf rəqəmlərdə, problemlər yollarda
Hər il rekord rəqəmlər açıqlanır, hər rüb “artım” barədə hesabatlar yayılır.

Hər il rekord rəqəmlər açıqlanır, hər rüb “artım” barədə hesabatlar yayılır. Amma sərnişin avtobusdan düşəndə, taksi gözləyəndə və ya rayon marşrutunda yer tapmağa çalışanda rəqəmlərin onun gününə nə qədər təsir etdiyini görür. Sual sadədir: sahədəki pozuntular nə üçün ildən-ilə bitmir və bunun məsuliyyəti kimin üzərindədir?
Rəqəmlər parlaq, gündəlik təcrübə fərqlidir
Rəsmi göstəricilərə görə, 2026-cı ilin ilk rübündə Bakıda avtobuslarla təxminən 120 milyon sərnişin daşınıb, paytaxtda marşrut xətlərində gündəlik 2350-dən çox avtobus işləyir. 2022-ci ilin sentyabrında bu say 1780 idi, 2025-də 2340-a çatıb. Artım real və qeyd olunmalıdır.
Amma sual budur: sərnişin sayı və avtobus sayı artırsa, xidmətin keyfiyyəti və qaydalara əməl niyə eyni sürətlə yaxşılaşmır? Rekord sərnişin sayı xidmətin keyfiyyətinin göstəricisi deyil, sadəcə insanların başqa seçimi olmadığının göstəricisi də ola bilər.
Qayda pozuntusu istisna deyil, təkrarlanan haldır
Sumqayıt: kateqoriyasız sürücü, əlavə oturacaq, normadan artıq sərnişin. Şəhərdə keçirilən reyd zamanı müvafiq kateqoriyası olmadan avtobus idarə edilməsi, nəqliyyat vasitələrində əlavə oturacaqların quraşdırılması və normadan artıq sərnişin götürülməsi halları aşkarlanıb. Protokollar tərtib edilib, maşınlar cərimə meydançasına aparılıb. Ən çarpıcı hissə isə sürücünün izahatıdır: onun sözlərinə görə, maşın çatışmadığı üçün insanlar minir, düşürtmək isə mümkün olmur. Yəni pozuntu fərdi “özbaşınalıq” kimi yox, çatışmayan xidmətin yaratdığı sistemli boşluq kimi təqdim olunur.
Zaqatala (27 sentyabr): daşıyıcıların qanunvericiliyə riayətini yoxlayan polis və AYNA əməkdaşları qayda pozuntusuna yol verənləri və müvafiq kateqoriyalı nəqliyyat vasitəsini idarə etmək hüququ olmayanları inzibati məsuliyyətə cəlb edib. Məlumatda “bu sahədə tədbirlərin mütəmadi davam etdirildiyi” vurğulanır. Mütəmadi tədbir lazım gəlirsə, deməli, problem mütəmadi təkrarlanır.
Bakı, 211 nömrəli marşrut: sürücü ilə sərnişin arasında uşaq skuteri ucbatından mübahisə yaşanıb. “Baku Bus” MMC araşdırma nəticəsində etiraf edib ki, sürücü əl yükünün daşınması ilə bağlı qüvvədə olan qaydaları düzgün tətbiq etməyib. Yəni sürücü öz işinin qaydalarını bilmir və ya tətbiq etmir, sərnişin isə qaydanı özü sübut etməli olur. Bu halda hüququ bilmək sərnişinin yox, daşıyıcının vəzifəsidir.
Sabunçu: media məlumatına görə, avtobus sürücüsü sərnişin qadına qarşı xırda xuliqanlıq əməli törədib. Burada söhbət nəqliyyat qaydasından çox, sərnişinin elementar təhlükəsizlik hissindən gedir.
Taksi bazarı: “leqallaşdırma” hələ də davam edir
AYNA-nın açıqlamasına görə, Bakıda nəqliyyat vasitələri üçün 40 mindən çox buraxılış kartı verilib, gündəlik xəttə isə təxminən 23-24 min taksi çıxır. Agentlik buna əsaslanaraq bazarda taksi sayının artıq olduğunu bildirir. Eyni zamanda, vergi və sosial öhdəlikləri yerinə yetirdiyini təsdiq edən “fərqləndirici nişan” olmadan sərnişindaşıma qadağan olunduğu və taksi sifariş operatorlarının belə nişanı olmayan daşıyıcılara mərhələli məhdudiyyət tətbiq etdiyi məlumdur. Məqaləni dərc edən media da bazarın hazırda leqallaşdırma prosesindən keçdiyini yazır.
Bu, açıq sual doğurur: bazarın leqallaşdırılması indi gedirsə, bu qədər illər ərzində necə böyük bir hissənin tam qaydada işləməyə bilməsinə göz yumulub? Üstəlik, qaydanı tətbiq etmək üçün dövlət nəzarəti yox, əsasən sifariş platformalarının daxili məhdudiyyətlərinə arxalanılır. Agentlik özü bildirir ki, bu nişanın olmamasına görə xüsusi reydlər keçirilmir. Yəni nəzarət əsasən bazarın öz mexanizminə həvalə edilib.
Qanunlar tez-tez dəyişir, nəticə isə eyni qalır
Nazirlər Kabineti 2026-cı ildə yalnız bir neçə ay arayla (15 may və 31 iyul tarixli qərarlar) sərnişin daşıması qaydalarına və tariflə bağlı metodikaya yeni dəyişikliklər edib. Normativ baza yenilənir, amma sərnişinin gündəlik təcrübəsində bu dəyişikliklərin necə əks olunduğuna dair açıq, ölçülə bilən göstərici yoxdur.
Əsl problem: ölçülə bilən hesabatlılığın olmaması
Bu araşdırma zamanı açıq mənbələrdə sahə üzrə məcmu pozuntu statistikası, şikayətlərin sayı və onların həlli nisbəti, ya da cərimə və lisenziya ləğvi hesabatı tapılmadı. Bunun özü tənqidi bir faktdır: cəmiyyət nəyi ölçmürsə, onu yaxşılaşdırmaq da çətindir. Xəbərlərdə yalnız ayrı-ayrı reydlər və hadisələr görünür.
“Nə vaxt dayanacaq?” sualına cavab
Dürüst cavab: sahə təkcə reydlə və cərimə ilə dəyişməz. Aşağıdakılar yerinə yetirilməyincə, yeni “reyd” xəbərləri də təkrarlanacaq:
Açıq statistika: rüblük hesabatda yalnız sərnişin sayı yox, pozuntu sayı, şikayətlər, cərimələr və lisenziya məhrumetmələri də dərc olunmalıdır.
Daşıyıcının məsuliyyəti: sürücünün qaydanı bilməməsinə və ya pozmasına görə sürücü ilə yanaşı, onu işə götürən və marşruta buraxan daşıyıcı da cavabdeh olmalıdır.
Tələb-təklif balansı: Sumqayıt nümunəsindəki kimi “maşın çatışmır” bəhanəsi bitməlidir. Kifayət qədər avtobus və marşrut təmin edilməyincə pozuntu iqtisadi zərurətə çevrilir.
Sərnişinin sadə şikayət mexanizmi: şikayət verən sərnişin nəticəni görməli, cavabsız qalmamalıdır.
Rayonlarda davamlı nəzarət: kampaniya xarakterli reydlər əvəzinə daimi və proqnozlaşdırıla bilən yoxlama.
Rəsmi tərəfin mövqeyi
Balans üçün qeyd edək ki, rəsmi qurumlar fərqli baxışı əsaslandırır: AYNA bildirir ki, avtobus parkı ardıcıl genişlənir, sərnişin axını artır, taksi bazarı leqallaşdırılır və nəzarət tədbirləri mütəmadi keçirilir. Qurumun fikrincə, taksilərin sayına məhdudiyyət yoxdur və tələbat tam ödənilir; yalnız pik saatlarda gözləmə uzana bilər. Bu cavabın tərəfdarları pozuntuların ayrı-ayrı hallar olduğunu, ümumi tendensiyanın isə müsbət olduğunu vurğulayır. Əsl mübahisə burada başlayır: hansı tərəfin dediyini doğrulamaq üçün açıq, müstəqil yoxlanıla bilən məlumat lazımdır.