Gömrük islahatları və sahibkarlıq-2026-cı il

2026-cı il Azərbaycanın gömrük sistemi üçün keçid ili oldu. Gömrük Məcəlləsinə dəyişikliklər paketi iyunun 19-da qəbul edildi. Malların gömrük dəyərinin manatla bəyan edilməsi qaydası isə sentyabrın 3-dən qüvvədədir. Eyni zamanda “Rəqəmsal Gömrük Dəyəri Sistemi” və “Bir pəncərə” platforması mərhələli şəkildə tətbiq olunur.

Rəsmi məqsəd gömrük prosesini daha çevik və şəffaf etmək, sahibkarların inzibati yükünü azaltmaq və tranzit potensialını artırmaqdır. Amma yeni qaydalar yalnız iki ay əvvəl qüvvəyə mindiyi üçün real nəticələri qiymətləndirmək tezdir. Müstəqil biznes sorğuları da açıq mənbələrdə tapılmadı.

1. Nə dəyişib

Gömrük Məcəlləsinə dəyişikliklər (iyunun 19-da qəbul edilib). Əsas istiqamətlər:

tranzitin artırılması: multimodal daşımalarda “bir elektron bəyannamə” prinsipi;

etibarlı tərəfdaşlıq: Səlahiyyətli İqtisadi Operator (SİO) statusunun genişlənməsi;

sadələşdirmə: elektron sənəd dövriyyəsi və inzibati aktların elektronlaşdırılması;

nəzarət və auditin hüquqi əsaslarının dəqiqləşdirilməsi.

Manatla bəyannamə. Sentyabrın 3-dən idxal mallarının gömrük dəyəri milli valyutada bəyan edilir. Dəyəri müəyyən edən şəxs əlaqəli sənədləri 3 il saxlamalı və tələb olunduqda təqdim etməlidir.

Digər vacib normalar:

səyyar audit nəticələri barədə 3 iş günü ərzində məlumat verilməsi;

gömrük borcu qismən ödənildikdə təminatın mütənasib azad edilməsi;

“Yaşıl Dəhliz” istifadəçilərinə əlavə səlahiyyətlər;

ekspres göndərişlər üçün ayrıca tənzimləmə.

Nəzarət qaydaları. Nəzarət formaları üçün ayrıca qayda hazırlanır. O, mütənasiblik, əsaslandırma, videoçəkiliş və şikayət mexanizmlərini nəzərdə tutur.

Rəqəmsal alətlər:

“Rəqəmsal Gömrük Dəyəri Sistemi” gömrük dəyərinin müəyyən edilməsində subyektiv amilləri azaltmağı hədəfləyir.

“Bir pəncərə” sisteminə 30-dan çox dövlət qurumunun qoşulması bildirilib.

Oktyabrda SİMA İmza ilə səlahiyyətin onlayn və müddətsiz ötürülməsi imkanı elan edilib.

2. Gözlənilən müsbət təsirlər

Bunlar rəsmi məqsədlərdən irəli gələn gözləntilərdir, ölçülmüş nəticə deyil.

Vaxt və xərc qənaəti: elektron bəyannamə və risk əsaslı yoxlama gecikmələri azalda bilər.

Proqnozlaşdırıla bilənlik: rəqəmsal dəyər müəyyənləşdirmə “eyni mal – fərqli dəyər” riskini azalda bilər.

Güzəştli rejim: SİO statusu etibarlı şirkətlərə sadələşdirilmiş nəzarət vəd edir.

Hüquqi müdafiə: əsaslandırma, videoçəkiliş və şikayət mexanizmləri sahibkarın hüquqlarını gücləndirir, əgər praktikada işləsə.

Tranzit və logistika: logistika və daşıma sahəsində yeni imkanlar yarana bilər.

Elektron ticarət: ekspres göndərişlər üçün aydın qaydalar onlayn satıcılara kömək edə bilər.

3. Risklər və açıq suallar

Manatla bəyannamənin təsiri aydın deyil. Xarici valyutalı müqavilələrdə hansı tarixin və hansı mənbənin məzənnəsinin götürüləcəyi, bunun gömrük dəyərinə və ƏDV bazasına təsiri dəqiqləşməlidir.

Sənəd yükü. 3 illik saxlama öhdəliyi böyük şirkətlər üçün adidir, kiçik sahibkarlar üçün isə əlavə iş deməkdir.

Fərqli təsir. SİO kimi statuslar uyğunluq tələblərinə əsaslanır. Kiçik biznes bu meyarları ödəməkdə çətinlik çəkərsə, güzəştlər əsasən böyük şirkətlərə çata bilər. Bu risqdir, qəti nəticə deyil.

Qanun ilə praktika arasındakı məsafə. Mexanizmlərin faktiki işləməsi yalnız statistika, şikayətlərin nəticələri və sorğularla ölçülə bilər.

Keçid dövrü. “Bir pəncərə” mərhələli tətbiq olunduğundan paralel prosedurlar və texniki problemlər mümkündür.

4. Fiskal tərəf

Gömrük həm də büdcə gəlir mənbəyidir.

Göstərici Məlumat

2027-ci il üçün gömrük daxilolması (proqnoz) 6 mlrd 868 mln manat

2026-cı ilin ilk 9 ayında daxilolma 6 mlrd 862 mln manat (illik proqnozun 72,5%-i)

2025-ci ildə gəlirlərin icrası 3,5% kəsirlə

Güzəşt və azadolmaların illik həcmi təxminən 3 mlrd manat

2027-ci il üçün gözlənilən idxal 32,2 mlrd manat

100 manat daxilolmaya düşən inzibati xərc (2027) 3,73 manat

Mənbə: Hesablama Palatasının sədri Vüqar Gülməmmədovun 2027-ci il büdcə layihəsi müzakirəsindəki çıxışı.

Güzəştlər sahibkarlar üçün əhəmiyyətli dəstəkdir, məsələn investisiya təşviqi sənədi olan şirkətlərin avadanlıq idxalında. Eyni zamanda dövlət gəlirlərini qorumalıdır. Hesablama Palatası 2027-ci ildə daxilolmaların idxala nisbətinin 2026-cı illə müqayisədə 0,3 faiz bəndi aşağı olacağını bildirib. Yəni siyasət biznesə asanlıq ilə büdcə gəliri arasında balans axtarır.

5. Nəticələri necə yoxlamaq olar?

İzlənməli göstəricilər:

malların orta buraxılış müddəti (idxal, ixrac, tranzit üzrə);

SİO və “Yaşıl Dəhliz” statuslu şirkətlərin sayı və kiçik/orta biznesin payı;

gömrük dəyərinin düzəldilməsi halları və mübahisələrin nəticələri;

yoxlama və audit sayı, şikayətlərin sayı və həlli;

“Bir pəncərə”yə faktiki qoşulmuş qurumlar və istifadəçilər;

sahibkar təşkilatlarının müstəqil sorğuları.

6. Sahibkarlar üçün tövsiyələr

Manatla bəyan qaydasını dəqiqləşdirin: məzənnə tarixi barədə broker və ya Gömrük Komitəsi ilə məsləhətləşin.

3 illik sənəd arxivi qurun: invoys, müqavilə, daşıma sənədləri və dəyər hesablaması bir yerdə olsun.

SİO və “Yaşıl Dəhliz” uyğunluğunu qiymətləndirin: daimi idxal-ixrac edənlər üçün üstünlük verə bilər.

Rəqəmsal alətlərdən istifadə edin: elektron bəyannamə, SİMA İmza, “Bir pəncərə”.

Hüquqlarınızı bilin: mübahisəli hallarda yazılı müraciət edin və sübutları saxlayın.

Rəsmi olaraq gömrük siyasəti üç məqsəd güdür: rəqəmsallaşma, biznes üçün sadələşdirmə və tranzit imkanlarının artırılması. Kağız üzərində paket sahibkarlara vacib alətlər verir. Manatla bəyan, sənəd saxlama öhdəliyi və statusların əhatə dairəsi isə əlavə qeyri-müəyyənlik yaradır, fiskal maraqlar da siyasətin hüdudlarını müəyyən edir.

İslahatın istiqaməti sahibkarlıq üçün əlverişlidir, amma real təsir qanunun yazılışından çox tətbiq praktikasından asılı olacaq. Bunu qiymətləndirmək üçün 2027-ci ildə açıq statistika və müstəqil sorğular əsas meyar olacaq.